Meczet Aziziye – wyjątkowy zabytek późnoosmańskiej architektury w Konya

W centrum Konya, w dzielnicy biznesowej Karatay, stoi meczet Aziziye — jeden z najbardziej niezwykłych zabytków sakralnych w Anatolii Środkowej. Jego podwójne minarety z kolumnowymi szerefami od razu przyciągają wzrok: takiego rozwiązania architektonicznego nie ma w żadnym innym meczecie w Turcji. Meczet Aziziye został zbudowany w 1874 roku po pożarze, który zniszczył poprzedni budynek, na polecenie Pertevniyal — matki sułtana Abdülaziza, od której imienia pochodzi obecna nazwa meczetu. Jest to ostatni duży meczet wzniesiony w Konya w epoce Imperium Osmańskiego. Połączenie późnoosmańskiego eklektyzmu, motywów barokowych, neoklasycznych detali i tradycyjnego tureckiego układu sprawia, że jest to architektoniczny manifest swoich czasów — bogaty, nieco przesadny i całkowicie niepowtarzalny.

Historia i pochodzenie Meczetu Aziziye

Historia meczetu Aziziye sięga znacznie dalej niż rok 1874. Pierwszy budynek w tym miejscu wzniósł w latach 1671–1676 Damad Mustafa-pasza — zięć sułtana Mehmeda IV, mąż jego córki Hatice-sultany. Ta pierwotna meczet stała przez prawie dwa stulecia, aż w 1867 roku zniszczył ją pożar, który ogarnął jednocześnie sąsiednie sklepy. Płomienie nie pozostawiły po budynku prawie nic.

Odbudową meczetu zajęła się Pertevniyal Valide Sultan – matka panującego wówczas sułtana Abdülaziza. Właśnie dlatego meczet nosi nazwę „Aziziye”: nawiązuje ona do imienia Abdülaziza. Według tureckiej Wikipedii nowy budynek został ukończony w 1876 roku dzięki wspólnym wysiłkom samego Abdülaziza i jego matki. Nazwisko architekta nie zachowało się — co jest rzadkością w przypadku dużych późnoosmańskich budowli. Meczet stał się ostatnią znaczącą budowlą sakralną w Konii, wzniesioną przed końcem istnienia Imperium Osmańskiego.

Znajduje się ona w biznesowym centrum miasta, w dzielnicy Karatay, w bezpośrednim sąsiedztwie Muzeum Mevlany. To sąsiedztwo nie jest przypadkowe: dzielnica między bazarami a klasztorami sufickimi zawsze była sercem miejskiego życia Konii, miejscem, gdzie handel i duchowość współistniały obok siebie. Budowa dużego meczetu właśnie w tym miejscu podkreślała status odnowionego centrum religijnego.

W XX wieku, po zniesieniu tradycyjnych medres i reformach Atatürka, meczet był kilkakrotnie odnawiany. Dziś pozostaje czynnym meczetem miejskim, przyjmuje wiernych na pięciokrotny namaz i jest otwarty dla turystów w przerwach między modlitwami.

Architektura i co warto zobaczyć

Meczet Aziziye jest doskonałym przykładem tego, co w XIX wieku nazywano „eklektik üslup”, czyli stylem eklektycznym. Pod kierownictwem architektów z warsztatu Balyanów ze Stambułu styl ten rozprzestrzenił się na całe imperium, łącząc europejski barok, empire i neoklasycyzm z tradycyjnym osmańskim układem przestrzennym. W rezultacie powstawały budynki luksusowe, eleganckie i nieco przypominające tort z kremowymi zawijasami — a pod względem skali i staranności wykonania Aziziye w Konya zajmuje wśród nich jedno z czołowych miejsc.

Minarety z kolumnowymi szerefami

Główną atrakcją meczetu są dwa minarety, których galerie-szerefy nie są podtrzymywane przez ciągły mur, ale przez smukłe kolumny. Takie rozwiązanie jest unikalne dla Turcji: nigdzie indziej nie ma podobnego balkonu z kolumnadą na minarecie. Patrząc od dołu w górę, wydaje się, że galeria unosi się w powietrzu, a nie spoczywa na kamieniu.

Główna fasada i portal

Cała główna fasada wykonana jest z ciosanego kamienia. Północny portal — centralne wejście — jest bogato zdobiony rzeźbami: skręcone kolumny po bokach, wiązania koronkowych arabesek, rozety, palmetki i reliefowe zawijasy pokrywają ościeża i archywolty dosłownie nieprzerwanym dywanem ornamentów. Po bokach portalu znajdują się dwie nisze mihrabowe z ozdobnymi kamiennymi sklepieniami. Portale wschodni i zachodni są skromniejsze, ale utrzymane w tym samym stylu.

Sala modlitewna i kopuła

Wewnątrz sala modlitewna ma plan kwadratowy, przykryty jedną wielką kopułą na ośmiokątnej podstawie. Narożne przejścia zamknięte są niewielkimi półkopułami. W bębnie kopuły znajduje się osiem okien wpuszczających światło dzienne. Ściany są podzielone pilonami, imitującymi z zewnątrz półokrągłe kontrafory, które na poziomie gzymsu podtrzymują kapitele architravowe w stylu antycznym. Nad ścianami znajduje się schodkowy gzyms, rozszerzający się na zewnątrz.

Narteks i pięciokopułowy portyk

Wejście do sali modlitewnej prowadzi przez narteks — portyk z pięcioma przęsłami łukowymi, przy czym przęsło centralne jest znacznie wyższe i szersze od pozostałych — zabieg architektoniczny przypominający słynny meczet Selimiye w Edirne. Pięć kopuł portyku o różnej wielkości podkreśla hierarchię przestrzeni. Narteks jest podniesiony na schodach — to również nietypowe rozwiązanie: zazwyczaj w tureckich meczetach główna sala znajduje się na tym samym poziomie co ulica.

Mihrab, minbar i wystrój wnętrza

Mihrab wykonany jest z niebieskawego lokalnego marmuru — tak zwanego „gök mermeri”, niebiańskiego marmuru z Konya. Jego reliefowe rzeźbienia łączą barokowe zawijasy z tradycyjnymi motywami islamskimi: na zawieszkach łuku znajdują się pozłacane girlandy w stylu empire, a w niszy – kaligrafia arabska. Minbar jest również marmurowy: boczne panele zdobią koronkowe rzeźby z motywami geometrycznymi, a baldachim nad amboną podtrzymują cztery kolumny. Cała dekoracja jest przykładem tego „neobarokowego” stylu, który Stambuł rozpowszechniał na prowincji w drugiej połowie XIX wieku. Arabeski i medaliony z napisami na ścianach są dziełem lokalnego kaligrafa i dekoratora Mahbuba Efendiego.

Misy i fontanny

Ponieważ meczet nie posiada dziedzińca (avlu), szatnie przeznaczone do rytualnego obmywania przylegają do meczetu od strony wschodniej, u podstawy minaretów. Są one pokryte sześciokolumnowymi kopułami z białego marmuru. Obok znajduje się niewielki skwer.

Ciekawostki i legendy

• Kolumnowe szerefy na minaretach Aziziye nie mają sobie równych w Turcji: galeria balkonu opiera się na wdzięcznych kolumnach, a nie na ślepym murze — to sprawia, że meczet jest absolutnie wyjątkowy pod względem architektonicznym.
• Dekorację mihrabu i wnętrza stworzył jeden mistrz — kaligraf i artysta Mahbub Efendi, który pomalował kopułę, łuki i medaliony, łącząc różne style w jedną całość.
• Meczet został zbudowany na polecenie matki sułtana, co samo w sobie jest tradycją: walide-sultanki Imperium Osmańskiego często były zleceniodawczyniami dużych obiektów sakralnych — wystarczy przypomnieć sobie Nowy Meczet w Stambule, wzniesiony przez Kösem Sultan.
• Pierwotny budynek z lat 1671–1676 został wzniesiony przez zięcia Mehmeda IV, Damada Mustafę-paszę. W Stambule tego samego patrona architektury wiąże się z kilkoma meczetami i medresami z epoki Köprülü.
• Meczet Aziziye uważany jest za ostatni duży meczet zbudowany w Konya w okresie Imperium Osmańskiego — swego rodzaju „gest pożegnalny” imperialnej architektury w tym mieście sufich i wezyrów seldżuckich.

Jak dojechać

Meczet Aziziye znajduje się w biznesowym centrum Konya, w dzielnicy Karatay, kilka minut spacerem od Muzeum Mevlany. Dokładne współrzędne: 37,8699° szer. n.p.m., 32,5008° dług. wsch. Z lotniska Konya (KYA) do centrum miasta można dojechać autobusami miejskimi (linie Havacılar) lub taksówką — podróż trwa około 15–20 minut. Lotnisko obsługuje bezpośrednie loty ze Stambułu (lotniska IST i SAW) oraz Ankary.

Z Ankary wygodnie jest dojechać pociągiem Hızlı Tren (szybka kolej): czas podróży wynosi około 1 godz. 40 min, pociągi odjeżdżają kilka razy dziennie z dworca Ankara Gar. Z Stambułu dostępne są również bezpośrednie połączenia YHT (~3,5 godziny). W samym Konya meczet znajduje się w odległości spacerowej od większości centralnych atrakcji: od Muzeum Mevlany — około 300 metrów na wschód, od meczetu Alaeddina — około 800 metrów. Autobusy miejskie zatrzymują się na głównej ulicy Aladdin Bulvarı, w odległości jednej przecznicy od meczetu.

Wskazówki dla podróżnych

Meczet Aziziye jest czynny, dlatego godziny zwiedzania są uzależnione od harmonogramu modlitw. Najlepszy czas na zwiedzanie to przerwa między modlitwą poranną a południową lub między popołudniową a wieczorną. Tuż przed azanem i podczas modlitwy turyści proszeni są o poczekanie przy wejściu lub ciche obserwowanie z boku.

Obowiązuje dress code: kobiety muszą zakryć głowę i ramiona, a mężczyźni — zdjąć buty przed wejściem do sali modlitewnej. Przy wejściu zazwyczaj dostępne są bezpłatne chusty i worki na buty. W samym meczecie można robić zdjęcia, ale bez lampy błyskowej i najlepiej w spokojnych godzinach.

Najlepszy czas na wizytę to poranek w dzień powszedni. Wieczorem w piątki i w weekendy jest znacznie więcej wiernych, przez co trudno spokojnie obejrzeć wystrój wnętrza. Wiosną (kwiecień–maj) i wczesną jesienią (wrzesień–październik) w Konya panuje łagodna pogoda — to najprzyjemniejszy czas na spacery po centrum.

Warto połączyć wizytę z zwiedzaniem sąsiednich atrakcji: Muzeum Mevlany (mauzoleum założyciela zakonu Mevlevi, 300 metrów dalej), meczetu Iplikci (XIII w.), medresy Inje Minare (Cienki Minaret) oraz bazaru Aziziye tuż przy murach meczetu. W ciągu jednego dnia w Konya można spokojnie zwiedzić wszystkie cztery miejsca na piechotę. Jeśli przyjechaliście z Ankary pociągiem Hızlı Tren, wygodnym rozwiązaniem jest wycieczka jednodniowa: wyjazd rano, powrót wieczorem. Doświadczeni podróżnicy radzą, aby wcześniej sprawdzić rozkład modlitw w aplikacji Muslim Pro lub na stronie diyanet.gov.tr — pozwoli to zaoszczędzić czas i wejść do środka bez czekania. Na koniec: nie odchodź, nie spojrzawszy jeszcze raz na minarety z zewnątrz — to właśnie te kolumnowe szerefy sprawiają, że Meczet Aziziye jest nie tylko piękny, ale naprawdę wyjątkowy w architekturze całej Turcji.